مردم شناسی تجربه زیسته دانش آموزان در مدارس هوشمند

چکیده

هدف پژوهش حاضر تبیین مردم‌شناختی تجربه زیسته دانش‌آموزان در مدارس هوشمند و فهم پیامدهای اجتماعی، شناختی، عاطفی و قدرت‌محور هوشمندسازی آموزشی در بستر زندگی روزمره آنان بود. پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادی–کاربردی، از نظر جهت‌گیری اکتشافی و از نظر رویکرد، کیفی بود و به شیوه مردم‌نگاری تفسیری انجام شد. مشارکت‌کنندگان شامل 15 دانش‌آموز مقطع متوسطه مدارس هوشمند مناطق 4 و 6 شهر تهران بودند که با نمونه‌گیری هدفمند و راهبرد حداکثر تنوع انتخاب شدند و نمونه‌گیری تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده‌ها از طریق مشاهده مشارکتی و شبه‌مشارکتی، مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته و یادداشت‌های میدانی گردآوری شدند. تحلیل داده‌ها همزمان با گردآوری اطلاعات و با استفاده از تحلیل تماتیک تفسیری، شناسایی واحدهای معنایی، کدگذاری، تشکیل مقوله‌ها و استخراج مضامین انجام شد. برای افزایش اعتبار و قابلیت اعتماد یافته‌ها از مثلث‌سازی داده‌ها، مرور مکرر داده‌ها، ثبت دقیق مراحل تحلیل و بازبینی مستمر تفاسیر استفاده شد. تحلیل تفسیری داده‌ها نشان داد که تجربه دانش‌آموزان از مدرسه هوشمند در قالب شش مضمون محوری شامل زیست‌جهان هیبریدی و فرسایش مرزهای خانه و مدرسه، بازتعریف روابط قدرت و اقتدار آموزشی، بار اضافی شناختی و خستگی دیجیتال، نظارت سراسربین و خودنظارتی، عاملیت دانش‌آموز و تصرف خلاقانه ابزارهای فناورانه، و شکاف دیجیتال مضاف و بازتولید نابرابری‌های ساختاری شکل می‌گیرد. یافته‌ها همچنین نشان دادند که فناوری، همزمان با گسترش دسترسی، انعطاف‌پذیری و امکان ابراز هویت، موجب چندپارگی توجه، تضعیف حریم خصوصی، تغییر مرجعیت معرفتی معلم، افزایش فشار شناختی و تعمیق نابرابری‌های ناشی از سرمایه دیجیتال می‌شود. در سطح تفسیری، «پارادوکس رهایی و اسارت در مدرسه هوشمند» به‌عنوان هسته مرکزی تجربه زیسته دانش‌آموزان شناسایی شد. مدرسه هوشمند را نمی‌توان صرفاً یک پروژه فناورانه تلقی کرد، بلکه باید آن را زیست‌بومی اجتماعی–فرهنگی و قدرت‌محور دانست که فرصت‌های یادگیری را همزمان با اشکال جدید کنترل، فشار شناختی و نابرابری بازتولید می‌کند؛ بنابراین، سیاست‌گذاری هوشمندسازی آموزشی باید بر رویکردی انسان‌محور، عدالت‌گرا و متناسب با زیست‌جهان واقعی دانش‌آموزان استوار باشد.